تعریف پسماند و دیگر هیچ
اسماعیل بکلیان – ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﻤﮑﺎری اقتصادی و توسعه (OECD)، پسماند عبارت است از موادی اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻧﺎﺷﯽ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎی اﻧﺴﺎﻧﯽ، ﮐﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ و در آﯾﻨﺪه ﻧﺰدﯾﮏ ﻧﯿﺎزی ﺑﻪ آن ﻧﯿﺴﺖ و ﭘﺮدازش و ﯾﺎ دﻓﻊ آن ﺿﺮوری اﺳﺖ. برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)، پسماند را این گونه تعریف میکند: اﺷﯿﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﺎﻟﮑﺸﺎن آنها را ﻧﻤﯽﺧﻮاﻫند، ﯾﺎ ﻧﯿﺎزی ﺑﻪ آنها ﻧﺪارد، یا از آنها استفاده نمیکنند و به پردازش و دفع نیاز دارند.
ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﻣﺤﺼﻮل ﺟﺎﻧﺒﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎی اﻧﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ. از ﻟﺤﺎظ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺣﺎوی ﻫﻤﺎن ﻣﻮادی اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻣﻔﯿﺪ وﺟﻮد دارد و ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت آﻧﻬﺎ در ﺑﯽارزشﺑﻮدن ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ اﺳﺖ. در ﺑﺴﯿﺎری از ﻣﻮارد اﯾﻦ ﺑﯽارزﺷﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﺨﻠﻮط ﺑﻮدن و ﯾﺎ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮدن اﯾﻦ ﻣﻮاد در ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ اﺳﺖ. ﺟﺪاﺳﺎزی ﻣﻮاد ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﯾﮑﯽ از روشﻫﺎی اﻓﺰاﯾﺶ ارزش ﻣﻮاد و ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن ﻣﻮارد ﮐﺎرﺑﺮد ﺑﺮای آنها ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ راﺑﻄﻪ ﻣﻌﮑﻮﺳﯽ ﺑﯿﻦ ﻣﯿﺰان اﺧﺘﻼط ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ و ارزش آن وﺟﻮد دارد.
ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ از ﭼﻨﺪ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی ﺷﻮد: از ﻧﻈﺮ وﺿﻌﯿﺖ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ (ﺟﺎﻣﺪ، ﻣﺎﯾﻊ، ﮔﺎز)، از ﻧﻈﺮ ﮐﺎرﺑﺮد اﺻﻠﯽ (ﺑﺴﺘﻪﺑﻨﺪی، ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ و…)، از ﻧﻈﺮ ﻣﻮاد (ﺷﯿﺸﻪ، ﮐﺎﻏﺬ و…)، از ﻧﻈﺮ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎی ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ (ﺳﻮﺧﺘﻨﯽ، ﮐﻤﭙﻮﺳﺖ ﺷﺪﻧﯽ، ﺑﺎزﯾﺎﻓﺘﻨﯽ)، از ﻧﻈﺮ منشاء (ﺧﺎﻧﮕﯽ، ﺗﺠﺎری، ﮐﺸﺎورزی، ﺻﻨﻌﺘﯽ و…) و ﯾﺎ ﻣﯿﺰان اﯾﻤﻨﯽ (خطرناک، ﺑﯽﺧﻄﺮ).
ﺑﻪ ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺧﺎﻧﮕﯽ و ﺗﺠﺎری در ﻣﺠﻤﻮع، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺷﻬﺮی ( MSW) ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد، ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﮐﻢﺗﺮاز ده درﺻﺪ ﮐﻞ ﺟﺮﯾﺎن ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽﺷﻮد. ﻧﻮد درﺻﺪ ﺑﻘﯿﻪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﮐﺸﺎورزی، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﻣﻌﺪنﮐﺎوی، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺻﻨﻌﺘﯽ و ﺗﻮﻟﯿﺪی، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺮژی، ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺗﺼﻔﯿﻪ آب و ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺳﺎﺧﺖوﺳﺎز و ﺗﺨﺮﯾﺐ.
ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ ﺧﺎﻧﮕﯽ ﻫﻤﻮاره ﻣﺴﺌﻠﻪای ﭘﯿﭽﯿﺪه در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺷﻬرﻫﺎ ﺑﻮدهاﺳﺖ. ﺑﻪ ﻋﻠﺖ داﻣﻨﻪ ﮔﺴﺘﺮده ﻣﻮاد ﻣﻮﺟﻮد در اﯾﻦ ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ (ﺷﯿﺸﻪ، ﻓﻠﺰ، ﮐﺎﻏﺬ، ﭘﻼﺳﺘﯿﮏ، ﻣﻮاد آﻟﯽ و …) و اﺧﺘﻼط ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﻣﻮاد، ﻣﺸﮑﻼت ﻣﺘﻌﺪدی در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ آنها ﺑﺮوز ﻣﯽﮐﻨﺪ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﭘﺴﻤﺎﻧﺪ در ﻓﺼﻞﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ، در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ و از ﮐﺸﻮری ﺑﻪ ﮐﺸﻮر دﯾﮕﺮ و از ﺷﻬﺮی ﺑﻪ ﺷﻬﺮ دﯾﮕﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﻫﻤﯿﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺎﻧﻊ از آن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪی واﺣﺪی ﺑﺮای ﺗﻤﺎم ﺷﻬﺮﻫﺎ ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺷﻮد.
امروزه عدم برنامه ریزی مناسب توسط شهرداری ها و صرف نگاه فروش پسماند و کسب درآمد برای شهرداریها باعث شده است نگاه بلند مدت به این موضوع نشود. حتی در مکانیسم فروش پسماند هم هیچ دقت و دلسوزی جز بالابودن قیمت مناقصه وجود ندارد و این طلای کثیف محلی برای کسب درآمد و امرار معاش اتباع مهاجر و معتادن متجاهر شده است که تحت مافیاهای منطقه ای مدیریت می شود.
شورای شهر؛ محل تصمیم سازی برای آینده شهر است
یکی از تکامل یافته ترین دیدگاههای توسعه شهری که میتواند آغازی بر بهبود وضعیت کنونی شهرها و گامی موثر در راستای توسعه پایدار باشد، توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی Transit Oriented Development (TOD) است. در این زمینه آنچه در هزاره سوم مورد تأکید قرار گرفته برنامهریزی شهری در چارچوب توسعه پایدار میباشد. لذا از آن جهت که بهرهوری شهری به شدت وابسته به بهرهوری از سیستم حملونقل به منظور حرکت برای کار، مصرف کنندگان و جابجایی بین مبدأ و مقصدهای متعدد میباشد دارای ارتباط تنگاتنگ با توسعه شهر و معیارهای کیفی و پایداری شهری میباشد. بنابراین در برنامهریزی از دیدگاه توسعه پایدار برای شهر، باید سامانه حمل و نقل نیز به گونهای طراحی شود که با ملاکهای توسعۀ پایدار هماهنگ باشد و با تأکید بر کاهش وابستگی به موتور، کاهش مصرف سوخت، استفاده از شیوههای نوین حمل ونقل همگانی پایدار با کمترین مصرف انرژی و سوختهای جایگزین تمرکز کند.
یکی از این رهیافتهای توسعهی حمل و نقل محور TOD است که بر ضرورت توسعه حمل و نقل و توسعه فیزیکی به طور هماهنگ تاکید دارد. امروزه بر اثر الگوهای سنتی حاکم بر فضای طرحهای جامع شهری و فقدان مدیریت مناسب، الگوی شهری در کشورهای در حال توسعه به سمت گسترش افقی شهرها، ترافیک و ازدحام و عدم کیفیت در حمل ونقل عمومی میباشد. میتوان به کاهش استفاده از موتور شخصی و کاهش ترافیک، بهبود کیفیت هوا و کاهش مصرف انرژی، در اختیار قرار دادن شیوههای مختلف سفر همچون پیادهروی و حمل و نقل همگانی، کاهش شلوغی و تنظیم آلودگیهای صدا، بهبود سلامت و ایمنی عمومی، ارتقای وضعیت اقتصادی و بهبود دسترسی به فضاهای عمومی و باز همچون پارکها اشاره نمود. از این رو ما نیازمند بررسی و تجزیه و تحلیل در ساختار کالبدی و ارتباطی شهرهای خود و شناسایی نقاط ضعف و قوت آنها برای برنامه ریزی های بهتر در آینده و کاهش و ازبین بردن معضلات شهری در جهت نیل به توسعه شهری پایدار هستیم. زندگی مردم از آغاز (تولد) تا مرگ به مدیریت شهری وابسته است حتی پس از مرگ هم باید جسد انسانها با برنامه ریزی در مدیریت شهری تدفین شود اما بخش مهمی از زندگی شهروندان به تردد آسان و پایدار در شهر خلاصه می شود و اگر نگاه علمی و صحیحی به این موضوع نشود شاید هزینه رفع مشکلات ایجاد شده آن قدر بالا رود که راهی جز تحمل برای شهروندان نماند لذا با توجه به نزدیک شدن انتخابات شوراهای شهر، بهتر است گاهی هم به علم شهرسازی، تعهد به قانون مداری، مبارزه با فساد جهل و ثروت اندوزی…؛ نیم نگاهی هم به استفاده از دانشمندان حوزه های مرتبط داشته باشیم تا شهرمان را به افراد ناکارآمد نسپاریم که نتیجه آن جز آسیب رساندن به آینده شهر و شهروندان نیست. هر چند لازم است کارشناسان امر، به این مقوله با دقت و فرصت بیشتری بپردازند.
حکمروایی خوب شهری با شورایی کارآمد
حکومت شهری (Urban Government) و حکمروایی شهری (Urban Governance) دو رویکرد از نظام تصمیم گیری و اداره امور شهری تلقی می شوند. حکومت شهری، مجموعه سازمانهای مسوول اداره شهر را در بر می گیرد و متکی بر نهادهای رسمی است. اما حکمروایی شهری، فرآیندی است که بر اساس کنش متقابل میان سازمانها و نهادهای رسمی اداره شهراز یک طرف، و سازمانهای غیر دولتی و تشکلهای جامعه مدنی از طرف دیگر شکل می گیرد. در حکمروایی خوب شهری (Good urban governance) مردم، سازمانهای مردم نهاد و ذی نفعان در تنظیم برنامهها، چشمانداز و اهداف شهر مشارکت دارند و به طور مشخص نیز بر اجرای طرحها نظارت میکنند، در واقع در این روش حکمرانی برنامهریزیها از پایین به بالا انجام و به مدیران ارایه میشود. درکشورمان شوراهای اسلامی شهر به عنوان یک عنصر از مدیریت شهری در اداره شهرهادر سطح محلی نقش مهمی بر عهده گرفته و مهمترین هدف و وظیفه این شوراها در شهرها انتخاب شهردار، تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری است. که درصورت عدم توجه به قدرت، ثروت، طایفه گری، رابطه خویشاوندی و… درانتخاب نمایندگان اصلح از سوی مردم و تدبیر خوب اعضای منتخب شورا و تعیین شهردار عالم و متخصص در کنار برنامه ریزی منطقی و اولویت بندی کارها به موفقیت در امور شهری ورضایت شهروندان منجر می شود.
اما تجربه نشان داده که اولا بستر قانونی برای ایجاد حکمروایی خوب شهری وجود ندارد و در ثانی؛ توان ارتباطی اعضای شوراهای شهر در تعیین چنین سرنوشتی ناکارآمد بوده است. شوراهایی که بیشترین وقت خود را سرگرم مهره چینی در معاونت ها و یا دخالت در امور قراردادهای پیمانکاران و نیز واسطه گری ساخت و سازهای غیرقانونی می کنند بدون شک نه توان علمی شان و نه مجال فکری و زمان آنها پاسخگوی توسعه بستر حکمروایی خوب شهری را مهیا خواهد نمود.
و گاهی این حواشی آن قدر شعله ور می شود که برخی از آنها روانه زندان و یا صاحب پرونده های تخلفاتی می شوند.